REYMONT.PL - literatura

Ewa Nawrocka, uczennica XXXIII LO w Łodzi, otrzymała wyróżnienie w ogólnopolskim konkursie o Literacką Nagrodę Pawiego Pióra. W kategorii "Uczeń - autor najlepszej prezentacji" wyróżniono jej recenzję książki Jolanty Stefko Możliwe sny.

„Patrzę dokoła i myślę sobie, że (...)”

Twórczość Jolanty Stefko to przypadek osobny w dzisiejszym życiu literackim. Autorka reprezentująca średnie pokolenie pisarek (ur.1971r.) zadebiutowała wydanym w 1998 roku tomikiem poetyckim pt.: „Po stronie niczyjej”. Jej wiersze pojawiły się także w wielu czasopismach literackich. Po dwóch zbiorach poetyckich, które krytycy ocenili bardzo wysoko, wydała powieść pt.: „Możliwe sny”, nieco później ukazał się drugi utwór prozatorski autorki – wykorzystująca motyw faustowski powieść „Diablak”. Za swój debiut prozatorski zdobyła w roku 2001 Nagrodę Fundacji Kultury Polskiej, a w 2004 uhonorowano pisarkę nagrodą Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek. Największy jednak prestiż przyniósł autorce, w roku 2006, tytuł laureata Nagrody Fundacji im Kościelskich.
Recepcja zarówno poezji, jak i prozy Stefko uosabia pewien czytelniczy paradoks. Jej powieści odbiorca nie odnajdzie w rankingach bestsellerów salonów księgarskich, próżno szukać czytelniczego rezonansu tekstów autorki na bibliofilskich forach internetowych, a przecież dokonania pisarki znalazły swych admiratorów wśród prawdziwych literackich tuzów. Do grona wielbicieli talentu Stefko należał Stanisław Lem, z atencją o jej twórczości wypowiadają się Jerzy Jarzębski i Marian Stala.

„(...) słowa/ mogły służyć delikatnej wzniosłości/ Lecz przeszłość jest niejasna, przyszłość/ przejaskrawiona, a przeważa poczucie/przemijania.”

„Możliwe sny” to powieść „pełnometrażowa” zawierająca ponad trzysta pięćdziesiąt stron, które – jakby się mogło z pozoru wydawać – nie są karykaturalnym połączeniem kilku mniejszych opowiadań, lecz stanowią jedną, spójną całość. Tekst cechuje pozorny fragmentaryzm, migawkowość, technika kompozycyjna wskrzeszona przez Czesława Miłosza w „Piesku przydrożnym”, a przypominająca barokowe, osobiste silva rerum, „intymny raptularz”.
Tytuł dzieła jest oksymoronem, bo czy sen bywa możliwy? Czyż nie jest jego domeną irracjonalność? Sen „który uczy umierać człowieka”, wyklucza realistyczną, racjonalną motywację zdarzeń, a oniryzm pozostaje w jawnej sprzeczności z zasadą mimesis. Nie jest tak jednak w przypadku głównego bohatera, którego egzystencja zdeterminowana jest przez senną fantazję, która często realizuje się na jawie albo z nią przenika. W powieści tej od początku trwa walka między światłem a ciemnością, snem a realnością, dobrem a złem. Już w ekspozycji powieści, główny bohater – Bolek , którego losy przedstawiono w technice behawiorystycznej, wychodzi z założenia, że: „(...)gdyby to ode mnie zależało urodziłbym się martwy.” Kolejne słowa, które wypowiada: „Bo życie nie jest wcale warte, by je przeżyć”, są przewrotną parafrazą sentencji Williama Jamesa: „Wierzę, że życie warte jest, aby je przeżyć” i stanowią pewną dramatyczną tezę dla życia bohatera. Bolek, zamieszkujący małą miejscowość – Bielsko, wychowujący się głównie w otoczeniu kobiet (matki, ciotki, siostry) nieustannie próbuje odróżniać rzeczywisty świat od tego, który widzi, gdy przebywa w „objęciach Morfeusza”. Te dwa obrazy przenikają się nieustannie, dlatego też chłopak ma problemy z ich odróżnieniem: „Nie był pewien, czy to, co się działo teraz było częścią snu, czy już nie: nie potrafił dostrzec granicy .” Sen dla bohatera staje się formą eskapizmu, ucieczki od realności w świat iluzji i własnych wyobrażeń. Co więcej pogłębia jego świadomą alienację.
Już jako mały chłopczyk Bolek dokonuje wyboru, znacznie bardziej odpowiada mu ciemność – symbol śmierci, zła: „Otworzył oczy, zabolało. Otworzył oczy, światło lampy wypełniało szczelnie cały pokój, czuł dotkliwe ukłucia w źrenicę, zacisnął ze wszystkich sił powieki, lecz ból nie ustąpił, cała skóra piekła, czy teraz już zawsze światło będzie ukłuciem, ostrym nożem, cierniem, piekące światło, świetlne piekło piekielne światło piekło. Światło piekło”
Dziecięca deklaracja Bolka, która staje się afirmacją mroku, odcięciem od będącego esencją życia światła przypomina do złudzenia niemowlęce dywagacje Oskara – bohatera powieści Güntera Grassa „Blaszany bębenek”. Zresztą postać wykreowana przez Stefko wskazuje pewne powinowactwo duchowe z bohaterem Grassa – łączy ich ten sam ironiczny dystans do rzeczywistości, świadomie wybrane odszczepieństwo, „kibicowanie życiu” niejako z boku i nie bez satysfakcji patrzenie na „potknięcia rzeczywistości”. Bolek na wszystko, co go otacza, reaguje gwałtownie, odczuwa ogromny ból. Skupia się głownie na sobie oraz własnych emocjach i uczuciach, stając się typowym przykładam introwertyka.

„Więc krzywdy i strapienia?(...)”

„Możliwe sny” można uznać za powieść inicjacyjną, może nawet pikarejską, zasługuje również na miano swoistego „pamiętnika z okresu dojrzewania”. Utwór ujęty jest w ramę narracji kronikarskiej, pierwszoosobowej, co zapowiada autentyzm oraz charakter osobisty, subiektywny i ekspresywny narracji. Intymność wypowiedzi podkreśla również fakt wykorzystania w końcowej części powieści konwencji dziennika (do złudzenia przypominającego Gombrowiczowski) i listu. W całości utworu przeważa jednak narracja personalna, kiedy to instancja mówiąca, mimo że wypowiada się w 3.os.l.p. niejako wciela się w bohatera, doskonale wie, co on czuje i jakie będą jego przyszłe działania, relacjonuje wydarzenia z punktu widzenia głównego bohatera.
Przez cały utwór śledzimy poczynania Bolka, zaczynając od wczesnego dzieciństwa aż do momentu wyjazdu nad Bajkał, gdzie ma zamiar budować: „bajkowe osiedle”. Zatem mamy możliwość obserwacji jego postępowania i stosunku do takich problemów jak: miłość, śmierć, samotność. Co ciekawe, kręgi zainteresowań młodego Bolka ograniczają się do: snu, zjawiska lustrzanego odbicia i śmierci. Chłopiec przechodzi również wiele „małych inicjacji”, wybiera empiryczna metodę zgłębiania świata. Poznaje smak śniegu, powietrza, krwi, wyrywa muchom skrzydełka, doświadcza cierpienia i je powoduje. Te wszystkie działania są opisane bardzo szczegółowo, wręcz z naturalistycznym fotografizmem, przyprawiając czytelnika o „gęsią skórkę”. Bolek jest przykładem bohatera walczącego ze światem w dość nierównej walce. Stara się nie odczuwać bólu, jednak cierpienie ciągle jest obecne w jego egzystencji w sposób fizyczny (gdy np.: wkłada rękę do ognia) oraz uobecnia się w wymiarze psychicznym (gdy widzi śmierć swojej ciotki i ojczyma).
Jednak nie prowadzi on tylko jednej walki. Bezustannie zmaga się z innymi ludźmi, zaczynając od swojej rodziny. Dla matki i siostry jest zimy i oschły, nie okazuje im żadnych emocji, uczuć. Przez całe swoje życie stawia czoła świadomości, że nie ma ojca. Przeżywa wielkie rozczarowanie, gdy okazuje się, że tata opuścił rodzinę, gdy jego matka nie chciała usunąć ciąży. Bolek kwituje to słowami: „(...) mieć takiego ojca to lepiej wcale go nie mieć.”
W dzieciństwie składa sobie wiele przysiąg, których nie powstydziłby się ani Raskolnikow ani Nietzsche: „Przysięgam będę okrutny i podły/ Przysięgam będę silny, silniejszy od innych, najsilniejszy i zabiję wszystkich./Zabiję wszystkich./TAK MI DOPOMÓŻ BÓG! (...) Nie chciał mieć z ludźmi nic wspólnego. Postanowił: OD TEJ PORY NIE BĘDĘ CZŁOWIEKIEM.(...)/ NIE UZALEŻNIĆ SIĘ OD NICZEGO, NIKOGO (...).”
Bolek trafia do szkoły, gdzie spotyka się z niezrozumieniem nauczycieli. Są oni przedstawieni w „krzywym zwierciadle”, w niezwykle komiczny, karykaturalny sposób. Bardzo podobni są do pedagogów z Gombrowiczowskiej: „Ferdydurke”, którzy za wszelką cenę starali się wszczepić uczniom zachwyt i oddawanie czci autorytetom. Bolek odznacza się ponadprzeciętną inteligencją. Interesuje się literaturą, malarstwem, sztuką, filozofią. Jego intelektualna wyjątkowość ujawnia się w tym, co czyta. Do lektur tego ucznia technikum budowlanego należy: „Mistrz i Małgorzata”, „Faust”, „Tractatus Logico-Philosophilus”.

„ (...) trzeba zbyt wielu/ słów na oznaczenie nieskończoności.”

Akcja książki toczy się przez kilka lat, w przeciągu których możemy zapoznać się z rzeczywistością PRL-u, a później III Rzeczpospolitej. O Polsce Ludowej i polityce rozmawia się tu dużo. Bolek jednak nie opowiada się za żadną z opcji. W kwestiach politycznych również podąża własną ścieżką indywidualizmu. Zapewnia: „Ja nie jestem za nikim, tylko za sobą...”
Czasy PRL-u to także wycieczki do sąsiednich krajów. Wyjazd do Pragi i dokładny opis stolicy, to pretekst, by bohater okazał się kompetencją z zakresu historii sztuki. Wycieczka do Drezna z kolei motywuje podjęcie problemu zbrodni faszyzmu.
Transformacja ustrojowa z 1989, podobnie jak w przypadku rówieśników Bolka, nie ma wpływu na bohatera. Młodzi ludzie nie interesują się postaciami sceny politycznej, z daleka obserwują ich poczynania, prawie w ogóle nie angażując się w nie.
„-Bujaka: posadzić w więzieniu, jak to ujął Urban parę lat temu na swej wtorkowej konferencji. Dziewczyna nie zrozumiała:
-Bujak, taki fotel na biegunach.
-A ja mówiłem o Bujaku.
-Ja właśnie też
-O Zbyszku Bujaku, nie słyszałaś takiego nazwiska?
-Nie.
Przecież uczycie się historii?
-Tak, ale o Bujaku nie. (...)
-A Wałęsę znacie?
Mariusz wyrwał się:
-Oczywiście. Aktor Wajdy.”

„Postawić na sensację?(...)”

Warto zwrócić uwagę na to, jakim językiem posługuje się Jolanta Stefko w swojej powieści. Gdy opisuje sny Bolka, jest to styl artystyczny, bogaty, poetycki i „gęsty” znaczeniowo. Odczytujemy tu wiele symboli, metafor, porównań, epitetów, animizacji, personifikacji oraz aluzji i stylizacji. Opis tych marzeń zdominowany jest przez technikę surrealizmu i oniryzmu: „(...) mama ukryje się w małej srebrnej szkatułce pomiędzy zapomnianymi i niemal przezroczystymi płatkami zasuszonych róż a nitkami zakurzonych pajęczyn olbrzymi pająk o wyłupiastych ślepiach zbliża się ku śmiertelnie przerażonej zaplątanej w pajęczynę muszce nagle W. uderzył bardzo mocno mamę (...) ”. W tekście pojawiają się eksperymenty formalne, np. aneksy, będące dopełnieniem rozdziałów. Surrealistyczne części ksiązki to niemal barokowy majstersztyk warsztatu literackiego pisarki-poetki, która z lekkością posługuje się poetycką prozą.
Natomiast język w realistycznej części książki, jest już znacznie bardziej prosty, klarowny i jasny. Zdania z pierwszej części powieści naśladują uproszczoną składnię dziecka, a leksyka zbliża się w stronę kolokwialności. Wraz z intelektualnym rozwojem bohatera zmienia się również język jego wypowiedzi. Widać wyraźnie wpływ przeczytanych lektur i skłonność do zamieszczania kryptocytatów. Zmiany polityczne opisane w powieści odbijają się na stylu przekazywanej wypowiedzi, pojawiają się innowacje językowe, np. odmiany „wałęsania się” (od nazwiska Wałęsy ), a także stylistka napisów pojawiających się na murach i budynkach: „brzydkie brudne zaśmiecone z wałęsającymi się plakatami wyborczymi”, „BALCEROWICZ TO BUC A BUCÓW TRZEBA TŁUC”, „BALCEROWICZ KOŁODCE KONTA NIE WYKOLE”. Autorce udaje się także zaznaczyć coraz częstsze w potocznej komunikacji językowej posługiwanie się konwencją sloganu wyborczego: „domaga się (...) zarządu piekła: naszego prezydenta, naszego premiera, naszej dupy.”

„Co zatem pozostaje?(...)”

Mimo powagi, poruszania trudnych tematów można znaleźć w tej książce wiele fragmentów humorystycznych. Oczywiście, w satyrycznym komentarzu rzeczywistości celuje sam Bolek. Niechęć do nauczycielki matematyki wyraża filozoficzną niemal sentencją: „MATEMATYCZKA PODZIELONA PRZEZ ZERO ZAMIENIA SIĘ W CHOLERĘ”. Zabawna jest też scena, w której Bolek uczestniczy w szkolnym spotkaniu z „wielkim aktorem”. Długi benefis przeradza się w wyobraźni chłopaka w „Wielką Improwizację” na cześć materaców, na których siedzą uczniowie: „(...)Daj mi materac!/Ja chcę materac, jaki ty posiadasz,/Ja chcę na materacu spać, jak Ty na nim sypiasz! (...) Konradus emeritus dramatycznie krzyknął: / żeś Ty nie ojcem świata, ale...Materacem! Po czym ukłonił się nisko zatrzeszczało (ach, ten jego nie naoliwiony kręgosłup! )...”

„Zapis ciągły, / wedle zapachu wrażeń?(...)”

„Możliwe sny” to powieść intertekstualna, odwołująca się do wielu technik literackich, różnych konwencji, znajduje się w niej liczne aluzje do innych dzieł. I tak np. znajdujemy tu parafrazę słów Terencjusza „Nic co nieludzkie nie jest mi obce.” Czytamy także cytaty wprost wyciągnięte z konwencji baśni : „(...) lustereczko, lustereczko, powiedz przecie...”. Nawet niektóre tytuły rozdziałów są parafrazami innych dzieł. Przykładów można by mnożyć wiele („Wilk wilkowi człowiekiem” – to przewrotna przeróbka wiersza Edwarda Stachury). Autorka czerpie też z Biblii Łk12,49): „Przyszedłem, by ogień rzucić na ziemię i jakże pragnę by już zapłonął!”. Również możemy znaleźć odwołania „a rebours” do wielkich dzieł takich jak „Faust” Goethego i „Mistrz i Małgorzata” Bułhakowa: „Jam częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie zło czyni”. Także zwykłe związki frazeologiczne zostały zmienione przez autorkę : „Nie od razu Kraków ukradziono”. Jolanta Stefko wzorem postmodernistów tworzy „powieść-worek”, literacki patchwork, prowadzi swoistą intelektualną grę z czytelnikiem, który tropić ma echa kontekstów.

„(...) Po czymś takim / pisanie wydaje się nieczystą formalnością.”

Marcin Baran w wydanym w tym samym roku co powieść Stefko tomiku „Gnijąca wisienka i inne wcielenie” zamieścił wiersz, który aspiruje do miana konfesaty współczesnego postmodernisty, który z rezygnacją już w tytule deklaruje, że przeszedł swoiste: „Przysposobienie niepiśmienne”. Poeta poddaje pod dyskusję i równocześnie neguje wszystkie utrwalone dotychczas koncepcje literackie. Wątpi w sens rozwoju literatury, która może jedynie silić się na „gest powtórzenia”, stając się „nieczystą formalnością” Stefko jednocześnie potwierdza i zaprzecza tej tezie. Podąża przetartymi szlakami literatów ubiegłych epok i, co więcej, odważnie je krytykuje, miesza. Pokazuje, że bycie realistą i surrealistą równocześnie jest możliwe, a język kolokwialny świetnie czuje się w sąsiedztwie błyskotliwych językowych zabaw poetyckich, tworząc w ten sposób nową jakość literacką.
„Możliwe sny ” to książka niezwykła pod każdym względem: fascynująca, trzymająca w napięciu, silnie wpływająca na samoświadomość czytelnika. Obrazy marzeń sennych chłopca uderzają w czytelnika z ogromną siłą. Pozwolę zakwestionować pewne zdanie głównego bohatera, który już od początku wyszedł z założenia, iż niepotrzebnie żyje. Otóż, moim zdaniem, warto było się urodzić... choćby dla przeczytania tej książki. Niekłamany zachwyt to już „czysta formalność”.

1) Cytaty (śródtytuły) pochodzą z wiersza Marcina Barana „Przysposobienie niepiśmienne” (M. Baran, Przysposobienie niepiśmienne, [w:] Gnijąca wisienka i inne wcielenia, Kraków 2003 s.7).