Przypomnijmy: w kilkunastu bibliotekach publicznych województwa powołano kluby, do których wstąpić może każdy, kto lubi czytać i rozmawiać o literaturze. Członkowie wybierają lektury, które dzięki dotacjom z Instytutu Książki są kupowane dla uczestniczących w programie bibliotek. Potem uczestnicy dyskutują pod kierunkiem animatorów akcji, a na koniec piszą nawet recenzje.
Oto efekt wspólnej pracy czytelników i moderatorów:
Księga pytań
Opowieść o Blanche i Marie wyzwoliła żywioł dyskusji wśród uczestników lipcowego Dyskusyjnego Klubu Książki. Tym razem spotkanie miało miejsce w pubie Biblioteka. Przyciemniona sala, swobodny nastrój, sceneria wymarzona do dyskusji o…
O wielu aspektach tej niezwykle interesującej, obfitującej w wątki i zdarzenia powieści. Dla mnie jednak zbyt mało udało nam się powiedzieć na temat, który wydawać by się mogło jest kluczowy: na temat istoty miłości. Dlatego poniższe zdania są próbą uchwycenia tego wątku, próbą odpowiedzi na pytania, które u mnie wywołała Opowieść o Blanche i Marie. Z jednym zastrzeżeniem wszakże. Nasza przeciągająca się dyskusja uświadomiła mi, jak wiele zależy od osobistych doświadczeń czytelnika, zwłaszcza w materii tak delikatnej jak uczucia. Dlatego pragnę podkreślić, że nie starałam się być obiektywna. Tak jak Enquist zresztą. Ale ja uprzedzam o tym fakcie.
Opowieść o Blanche i Marie Per Olova Enguista jest zapisem lektury dziennika Blanche Wittman, słynnej asystentki prof. Charcota. Pamiętnik ten został nazwany przez autorkę Księgą pytań, a motto umieszczone na pierwszej stronie brzmi: „Amor omnia vincit” - Miłość zwycięży wszystko.
Niewątpliwie jest to powieść o miłości. O miłości „kobiecej”, o uczuciu doświadczanym przez kobiety. Bohaterkami Opowieści… są trzy postaci historyczne: wspomniana już Blanche Wittman, znana nam bardzo dobrze Marie Curie-Skłodowska oraz Jane Avril – muza malarza Henri de Toulouse-Lautreca.
Enguista od czasu powieści Legioniści (1968 r.) zajmuje rzeczywistość oraz poszukiwania ukrytych przyczyn zdarzeń historycznych. Tak jest i tym razem. Studiując pamiętnik Blanche, pisarz stara się dociec odpowiedzi na wiele pytań. Dlaczego podwójna laureatka Nagrody Nobla zostaje wyklęta przez społeczeństwo francuskie z powodu swojego romansu? O czym marzył prof. Charcot, tworząc podwaliny współczesnej psychiatrii? Dlaczego Blanche została „królową histeryczek”? Enguist wypełnia sieć faktów delikatną materią uczuć, emocji, ulotnych zdarzeń, które mogły mieć wpływ na historię, ale były zbyt nieuchwytne, aby przetrwać w jakimkolwiek ludzkim rejestrze.
Odpowiedzi nie pojawiają się w tej książce. Enquist starał się zrekonstruować dawne wydarzenia, ale we fragmentach jedynie uchwycił to, co stanowić ma o istocie Opowieści… Enquist przychodzi tam, gdzie była miłość, ale nie zastaje jej już. Spóźnia się o sekundy. Ogląda to, co miłość po sobie pozostawiła. Enquist śledzi ślady miłości, ale nie może doścignąć jej samej. Tak jakby Blanche i jej pamiętnik uniemożliwiały mu to.
Enquist wydobywa na światło dzienne mało znane fakty i zaskakująco je interpretuje. Przyjaciółki i współpracownice - Blanche Wittman i Marie Curie - umieścił w opozycji, której osią jest miłość. Namiętny, pełen pasji romans Curie z Paulem Langevinem kontrastuje z powściągliwym, wysublimowanym związkiem Charcota i Blanche. W tej powieści role się odwracają. To Blanche, okaleczona wskutek promieniowania, pozbawiona kończyn, fizycznie słaba jest noblistką miłości i ma w sobie tę niezwykłą siłę czerpaną ze świadomości mechanizmów rządzących uczuciami, która pozwoli jej napisać w pamiętniku słowa „wypaliłam na nim piętno jak rozżarzone żelazo na zwierzęciu”.
Marie Curie Skłodowska badała rad. Ale nie ucierpiała fizycznie. Blanche badała duszę kobiety. Ale jej dusza pozostała silna. Enquist pisze o Blanche: „W Księdze pytań chce opowiedzieć swoją historię, podsumować i porównać badania nad histerią w szpitalu Salpetriere z tymi
z dziedziny fizyki pod kierunkiem Marie Curie, aby w ten sposób stworzyć uzdrawiający obraz istoty miłości, który zestawia z istotą promieniowania radu i istotą histerii.”
Enquist nie wierzy w powodzenie zamiarów Blanche, ja tak. Blanche wydaje się być jakimś demonem tej powieści. Zdarzenia krążyły wokół niej. Miała wpływ na historię uczuć. Dopuszczając do fizycznego zbliżenia z Charcotem, rozumiała, że może to być dla niego zabójcze. Znała go przecież doskonale, czytała w jego myślach, podtrzymywała jego wiarę w badania nad histerią, była prawdziwym autorem jego sukcesów na polu psychiatrii. Blanche popchnęła Marie w ramiona Paula Langevina. Musiała mieć świadomość, że prawdziwy romans, prawdziwa namiętność zniszczy Marie.
Czy Blanche była dobra czy zła? Na to pytanie nie będzie odpowiedzi. Tutaj Enquist był niezwykle ostrożny, kiedy z dziennikarską precyzją relacjonował swoją lekturę dziennika Blanche, rozliczając przy okazji własne sprawy. Dlatego zapewne niektóre wątki Opowieści… wydają się być zagadkowe, nieuzasadnione. A jednak. Na planie fabularnym można wszystko połączyć tematem miłości, jak np. fragment o człowieku mającym dwie głowy: kobiety i mężczyzny.
Opowieść o Blanche i Marie, bez względu na rodzaj wrażliwości czytelnika, pozostaje niezwykle interesującym dokumentem pewnych czasów - końca XIX wieku we Francji. Jakby na marginesie, doskonale splecione z opowieścią, pojawiają się fascynujące opisy: działalności szpitala Salpetriere, ruchu sufrażystek w Anglii, antysemityzmu i ksenofobii w społeczeństwie francuskim oraz początków badań naukowych. To książka o czasach, kiedy świat pełen był tajemnic, a ludzkość zafascynowana była ich odkrywaniem. Niektóre z tych tajemnic ciągle rozpalają wyobraźnię odkrywców. A do ich grona niewątpliwie zaliczyć można także Enquista.
Magdalena Dunaj
członek DKK przy WiMBP w Łodzi
* * *
Włodzimierz Odojewski określany bywa pisarzem jednej fabuły. Potwierdza to tom ... i poniosły konie, który zdominowało opowiadanie tytułowe, liczące aż 110 stron. Inne dłuższe opowiadania to Zapis zbrodni, Sprawa Agnieszki, Krótkie spotkanie w Koryncie czy Nie mogąc obudzić się jeszcze. Pozostałe to miniatury będące kontrapunktem dla opowiadania tytułowego, jednego z ważniejszych w twórczości Odojewskiego. Stanowi ono syntezę dwudziestowiecznych stosunków polsko-ukraińskich z ich tragicznym punktem kulminacyjnym, czyli rzeziami ludności polskiej na Podolu i Wołyniu w 1943 roku. Losy dwóch bohaterów – Ukraińca i Polaka, ich przyjaźń zawiązana we wczesnej młodości, jeszcze w Polsce przedwojennej, obrazują splątaną historię dwóch narodów, na skutek wielu czynników skazanych na nieustanną konfrontację, nie potrafiących żyć w zgodzie i sąsiedzkim braterstwie. Zarówno w tym opowiadaniu, jak i w „Zapisie zbrodni” porażające jest okrucieństwo przedstawionych wydarzeń. Trudno zapomnieć obraz zamęczonej Marusi „śmieszki”, brutalnie oślepionej, a potem dobitej bagnetem małej dziewczynki, czy widok ojca rozpaczającego nad ciałem córki, zabitej przez braci, którzy wcześniej – wyłącznie z pobudek nacjonalistycznych – zamordowali siekierą własną matkę. Pisarz chce wstrząsnąć sumieniami wskazując na nacjonalizm jako największe zło świata: nie tylko wczorajszego, dzisiejszego także. Co ważne - nie jest zaślepiony nienawiścią - o swoim ukraińskim bohaterze Mikołaju Damiatyczu potrafi napisać: „Był wspaniałym człowiekiem, drugiego takiego pewnie nie spotkałem nigdy. I pewnie nigdy już nie spotkam”. Warto to zapamiętać.
Warto także zwrócić uwagę na wielki kunszt literacki autora chętnie sięgającego po techniki Faulknerowskiego monologu wewnętrznego i odkrycia Joyce'a. Tomik „... i poniosły konie” jest poruszającą i pouczającą lekturą obowiązkową.
Elzbieta Domagalska
moderator DKK przy WiMBP w Łodzi
Koordynatorem projektu na woj. łódzkie jest Kinga Siekierska
WiMBP im. J. Piłsudskiego w Łodzi, ul. Gdańska 102
|
